Çayıralan Özel Dedektif

Çayıralan'da yaz, ilçenin nüfusunu ve plakalarını değiştirir. Sivas, Kayseri ve Yozgat sınırlarının buluştuğu, Akdağ'ın eteğinde yaklaşık 1.350 metre yüksekliğe kurulu ilçenin çok sayıda sakini Almanya, Avusturya ve Hollanda başta olmak üzere Avrupa'da çalışır; izin ve bayram dönemlerinde yabancı plakalı araçlar merkezi ve köyleri doldurur. Bu dönemde yabancı bir aracın dikkat çekmesi azalır, ama kimin gurbetçi, kimin bölgede yaşayan olduğunu ayırmak güçleşir.

Yaklaşık 11.800 kişinin yaşadığı ilçede dokuz mahalle (Yeni, Bağlarbaşı, İshaklı, Fatih, Yavuz Sultan Selim, Cumhuriyet, Çokradan, Yıldırım Beyazıt ve Avcılar) ve yirmi üç köy vardır; yüzölçümü 995 kilometrekare, Merkez'e uzaklık 93 kilometredir. Geçim buğday ve arpa, meyve, arıcılık, hayvancılık ve ormancılığa dayanır; kenevir lifi dokumacılığı ve halıcılık geleneksel el sanatlarıdır, bir su şişeleme tesisi ilçedeki sanayi istihdamının görünür örneğidir. Selçuklu dönemine ait bir kümbet de ilçenin tarihî yapıları arasında sayılır. Yollar kışın karla, yazın tarım trafiğiyle yavaşlar.

Çayıralan'ın kendi adliyesi vardır; Çandır'ın dosyaları da buraya bağlanır, ağır ceza işleri Boğazlıyan'da görülür. Gurbetçi nüfus, ilçeye özgü bir dosya türünü doğurur: yurt dışında yaşayan kişinin köydeki tarla ve evinin kimin elinde olduğu, vekâletle yapılan satışların gerçekten sahibinin isteğiyle yapılıp yapılmadığı ve ilan yoluyla gelen alım satım tekliflerinin güvenilirliği. Bu soruların cevabı çoğu zaman belgededir: tapu ve kadastro kaydını avukatınız ister, saha tarafı arazinin fiilî kullanımını kamusal yoldan belgeler. Evlere ve avlulara girilmez, komşular yönlendirilmez.

İl merkezine yaklaşık 93 km mesafedeki Çayıralan, merkezden bağımsız işleyen bir yerel düzene sahiptir; bu uzaklık saha planlamasını doğrudan etkiler. İlçe yaklaşık 11.800 kişilik nüfusuyla Yozgat ilçeleri arasında 10. sıradadır; kilometrekareye düşen yaklaşık 12 kişi, sokak dokusunun ne kadar kalabalık olduğunu gösterir.

Dağınık köy yerleşimi ve sınırlı ulaşım seçenekleri nedeniyle Çayıralan'da saha planı, ilçe merkezine giriş-çıkış güzergâhları ve belirli günlerde yoğunlaşan hareket üzerine kurulur. Dosyaların bir bölümünde güzergâh Çandır, Boğazlıyan, Sarıkaya çevresine uzanır; bu nedenle plan ilçe sınırında bitmez.