Tonya Özel Dedektif

Tonya'da tereyağı bir festivale konu olur ve yayla göçü yaşamın ritmini belirler. Küçük bir ilçe merkezi beş mahalleden oluşur: Büyükmahalle, Kaleönü, Karşular, Ortamahalle ve Yenimahalle. Çevresinde Biçinlik, Çamlı, Hoşarlı, İskenderli, Kalınçam, Karaağaçlı, Kozluca, Sayraç ve Turalı gibi on yedi köy vardır. Kadıralak Tabiat Parkı, Fol Deresi üzerindeki Canik Şelalesi ve Kalınçam Vadisi'nin yoğun ormanı ilçenin doğal alanlarıdır. Her yıl düzenlenen tereyağı festivali, ilçenin hayvancılık kimliğini bir takvime bağlar.

Tonya hayvancılığa dayanan bir ilçedir; tereyağı ve peyniri ünlüdür. Yazın yaylaya göç hâlâ bir gelenektir: haziranda köyler boşalırken yayla yolları ve otlaklar hareketlenir, eylülde ise bu hareket tersine döner. İlçe merkeze yaklaşık otuz dokuz kilometre uzaklıktadır; rakım yüksek, köyler dağınık ve yollar dardır. Kışın kar ve sis yayla yollarını kapatabilir.

Saha çalışmasında Tonya'nın en önemli özelliği küçüklüğüdür. Merkezde yabancı bir araç hemen fark edilir; yayla yollarında ise aynı araç ancak mevsimde göç eden aile kafilelerinin arasında kaybolabilir. Bu yüzden çalışma sezona göre planlanır ve kısa tutulur. Tonya'da dosya açanların derdi çoğunlukla miras kalan yayla arazisi ve hayvan sürüsünün paylaşımı, başka şehirde yaşayan mirasçının adres tespiti, küçük işletmelerde ortaklık sorunları ve uzun süredir haber alınamayan bir yakının aranmasıdır. Hayvan sürüsünün satışı, mera hakkı ve ağıl paylaşımı gibi konularda uyuşmazlık sıktır; bunların fiilî kullanımı kamusal yoldan ve açık kaynaklardan belgelenir, ağıl içine girilmez. Tonya küçük bir ilçe olsa da adliyesi kendisindedir; yayladan inen uyuşmazlıklar Tonya Adliyesi'nde görülür.

İl merkezinden yaklaşık 39 km uzakta bulunan Tonya, kendi ekonomik ve sosyal düzenine sahip bir ilçedir. TÜİK tabanlı verilere göre ilçe, yaklaşık 13.300 kişilik nüfusuyla Trabzon ilçeleri arasında 12. sıradadır.

Köy ve mahalle ölçeğindeki yaşamda Tonya'da gözlem, kalabalığa karışarak değil doğru zamanlamayla yapılır: pazar günleri, mesai çıkışları ve ulaşım saatleri planın omurgasıdır. Hareketin Düzköy, Şalpazarı, Vakfıkebir gibi yakın ilçelere uzanması ihtimali, dosya açılırken planlamaya dahil edilir.