Sason Özel Dedektif

Sason'a giden yol yükselir: il merkezinden yaklaşık elli altı kilometre kuzeyde, dağlarla çevrili bu ilçe Batman'ın en yüksek ve en seyrek yerleşimlerinden biridir. Yirmi sekiz bin dolayındaki nüfus, ilçe merkezi ile çevredeki köylere ve yaylalara dağılmıştır; kilometrekareye düşen kişi sayısı il ortalamasının çok altındadır. Hayvancılık ve yaylacılık geçimin temelidir; vadi tabanlarında ise bahçecilik ve arıcılık da yapılır.

Mevsim, ilçenin ritmini belirler. Kış aylarında kar ve buzlanma yolu kapatabilir; yaz aylarında hayvanlar yaylalara çıkarılır ve köylerin nüfusu değişir. Bu mevsimsel hareket, bir kişinin gerçekte nerede yaşadığı sorusunu zorlaştırır: kışlık ev, yazlık yayla ve il merkezindeki ikametgâh farklı olabilir. Gurbetten ya da şehirden gelen aileler yaz aylarında köylerine dönerek taşınmaz ve miras konularını konuşurlar.

Saha çalışmasında mesafe ve yol belirleyicidir. İl merkezinden gelen bir ekip için gidiş süresi uzundur ve konaklama gerekebilir; bu yüzden ilk adım, sahaya çıkmadan belge ve açık kaynak incelemesiyle gözlemin gerekli olup olmadığını belirlemektir. Dağ köylerinde yabancı araç çok dikkat çeker; yayla ve köy evleri gözlem dışıdır. Öne çıkan talepler adres tespiti, arazi ve yayla kullanımı ile miras paylaşımı, hayvan satışından doğan alacaklar ve aile dosyalarıdır.

Yayla sezonunda köylerin boşalıp dolması nedeniyle, bir kişinin gerçekte nerede ikamet ettiği sorusu mevsime göre değişir; bu yüzden adres tespiti dosyalarında tek bir gözlem yerine farklı dönemlerin kayıtları birleştirilir.

İl merkezinden yaklaşık 56 km uzakta bulunan Sason, kendi ekonomik ve sosyal düzenine sahip bir ilçedir. İlçe yaklaşık 28.000 kişilik nüfusuyla Batman ilçeleri arasında 4. sıradadır; kilometrekareye düşen yaklaşık 40 kişi, sokak dokusunun ne kadar kalabalık olduğunu gösterir.

Dağınık köy yerleşimi ve sınırlı ulaşım seçenekleri nedeniyle Sason'da saha planı, ilçe merkezine giriş-çıkış güzergâhları ve belirli günlerde yoğunlaşan hareket üzerine kurulur. Dosyaların bir bölümünde güzergâh Kozluk, Beşiri, Batman Merkez çevresine uzanır; bu nedenle plan ilçe sınırında bitmez.